Dörd Dəqiqə

Səhər saat 9:53-də Nika Beridze telefonunda şirkətin ünvanını üçüncü dəfə yoxladı. Ötən gecə yağan yağış Tbilisi küçələrini yumuşdu, payız günəşi isə buludların arasından görünürdü. Qapının yanında kiçik bir lövhə asılmışdı: NetCity.

Bu, onun işdə ilk günü idi. Ötən həftə müsahibəyə gəlmişdi, amma həm noutbukların, həm də elektron lövhələrin olduğu masaları görəndə hələ də təəccüblənirdi. Bura xəyal etdiyi şirkətdən daha çox proqram təminatı ofisi ilə ixtiraçı emalatxanasının qarışığına bənzəyirdi.

Arxa otaqdan bir cihazın qısa siqnalı eşidildi. Nika astadan dedi: “Ümid edirəm, bu, dərs zəngi deyil!”

Qapı açıldı. Əlində fincan tutan qəhvəyi saçlı gənc qadın onu tanıdı.

“Nika? Xoş gəlmisən! Mən Mariyəm.”
“Salam. Düşündüm ki, ilk gün bir az tez gəlsəm, yaxşı olar.”
“Yeddi dəqiqə tez! Qeyd edərik. Ayın sonunda işinə yarayar!”

Nika güldü. Mari ona öz masasının yanındakı boş masanı göstərdi. Ofisin başqa bir küncündə saçlarına dən düşmüş kişi noutbuk arxasında oturub yanındakı kiçik elektron platanı yoxlayırdı. Nika qısa salam verdi; kişi gülümsəyib yenidən işinə qayıtdı.

İlk zəng — 10:12

Nika kompüterinin şifrəsini hələ öyrənməmişdi ki, Marinin masa telefonu zəng çaldı. Mari dəstəyi götürdü və sifəti dərhal ciddiləşdi.

“Sabahınız xeyir, NetCity dəstək xidməti. Buyurun.”
“Mari xanım? Restorandan Davit Metruliyəm. Bu dəfə həqiqətən nə baş verdiyini anlamıram.”
“Buyurun, cənab Metruli.”
“Sandro deyir ki, saat səkkizdə işdə olub. Kamera onun 8:02-də içəri girdiyini göstərir. Çipini cihaza oxudub, amma bugünkü hesabat növbəsi ilə uyğun gəlmir. Zal müdiri isə onu işə gəlməmiş sayır!”

Mari cihazın uğurlu qeydiyyat siqnalı verib-vermədiyini soruşdu. Davit təsdiqlədi və əlavə etdi ki, Sandronun əvvəlki gecikmələrinə görə ona ciddi intizam tədbiri görməyi düşünürmüş.

“Xahiş edirəm, hələlik nə hesabatı, nə də növbəni dəyişməyin. Əvvəlcə qeydə alınmış hadisəni yoxlayaq.”
“Nə qədər çəkəcək? Burada hamı cavab gözləyir.”
“Elə indi başlayırıq. Amma işçi barədə tələsik qərar vermək olmaz.”

Zəngdən sonra Nika yaxınlaşdı. İlk iş günündə ağıllı bir ehtimalla özünü göstərmək istəyirdi.

“Bəlkə çip xarab olub?”
“Bəlkə də. Amma əvvəlcə məlumatlara baxırıq, sonra ehtimal irəli sürürük.”

Mari restoranın insan resursları sistemini açdı. “Sandro Karselidze” adının yanında hadisə qeydə alınmışdı: giriş — 08:02. Onlayn cihazın əlaqəsi vardı və bu qeyd işçinin hesabına ötürülmüşdü.

“Deməli, cihaz işləyib!” — Nika dedi. “Onda hesabat niyə səhvdir?”

Mari ekranda iki bölməni göstərdi: xam giriş-çıxış qeydləri və işçinin statusunun hesablandığı növbə cədvəli. O izah etdi ki, girişin qeydə alınması həmin vaxtın rəhbərin gözlədiyi növbə ilə avtomatik uyğun olması demək deyil.

Məsələni aydınlaşdırmaq üçün davamiyyətin qeydiyyat üsullarını qısaca izah etdi. Bu restoranda işçilər çip və ya RFID kartı ilə girişlərini qeyd edirdilər; bəzi cihazlar kodu da qəbul edirdi. Bəzi müəssisələr isə ümumiyyətlə cihaz almadan icazəli coğrafi ərazidə mobil tətbiqdən istifadə edirdi.

Dörd dəqiqə

Mari Sandronun həmin gün üçün iş cədvəlini açdı. Hazırkı növbə saat 18:00-da başlayırdı, halbuki restoran müdiri onun səhər növbəsində olacağını gözləyirdi. Dəyişiklik tarixçəsi göstərirdi ki, cədvəl saat 07:58-də dəyişdirilib.

Nika bir dəfə ekrandakı saata, sonra giriş qeydinə baxdı. Aradakı fərq dörd dəqiqə idi.

“Yəni Sandro gəlməzdən dörd dəqiqə əvvəl kimsə onun növbəsini dəyişib?”
“Bəli. İndi əsas sual ‘Cihaz xarab olub?’ deyil, ‘Növbəni kim və niyə dəyişib?’ sualıdır.”

Dəyişikliyi aparan hesab restoranın məsul şəxslərindən biri olan Levan Qoqobridzenin adına idi. Amma Levan həmin gün Batumidə məzuniyyətdə idi.

“Deməli, kimsə onun hesabını sındırıb!” — Nika həyəcanla dedi.

“Bunu demək üçün hələ tezdir. Başqasının hesabından istifadə etmək həmişə hesabın oğurlanması demək deyil.”

Yeni işçi Nana ilə tanış olur

Mari yalnız baxmağa icazəsi olan məlumatları ümumiləşdirmək üçün HR sisteminin süni intellekt köməkçisini açdı.

“Bu, Nanadır. Hesabatlarda nə göründüyünü ona adi dillə soruşa bilərsən.”
“Xüsusi əmr bilməliyəm?”
“Xeyr. Sadəcə aydın sual ver.”

Mari yazdı: “Nana, zəhmət olmasa, Sandronun bugünkü giriş qeydini və növbə cədvəlini xülasə et, nələrin yoxlanmalı olduğunu bildir.”

Nana Marinin görə bildiyi məlumatlara əsaslanaraq cavab verdi: “Giriş saat 08:02-də qeydə alınıb. İş cədvəli saat 07:58-də dəyişdirilib və hazırkı növbə saat 18:00-da başlayır. Növbənin dəyişdirilmə səbəbi və dəyişikliyi edən hesabın səlahiyyətləri araşdırılmalıdır. Təkcə bu uyğunsuzluq işçinin qəsdən işə gəlmədiyini sübut etmir.”

Nika Nananın rəsmi hesabat da yaza biləcəyini soruşdu. Mari izah etdi ki, Nana xülasə və hesabat mətni hazırlamaqda kömək edə bilər, lakin işçi məlumatlarının dəyişdirilməsi və idarəetmə qərarları müvafiq səlahiyyətli prosedur və məsul şəxsin təsdiqini tələb edir.

“Yəni ‘Nana, sabah geciksəm mənə çox peşəkar bir bəhanə yaz’ deyə bilərəm?”
“Əlbəttə. Amma Nananın rəhbərə hazırladığı ilk hesabat elə sənin haqqında ola bilər!”

Nika güldü. O, ilk dəfə anladı ki, iş proqramındakı süni intellekt sadəcə söhbət pəncərəsi deyil. Bəzən düzgün sualı daha tez tapmağa kömək edir.

Sahibi Batumidə olan hesab

Mari Levana zəng etdi. Levan cədvəli özünün dəyişmədiyini təsdiqlədi, amma fövqəladə hallar üçün idarəçi hesabının şifrəsini növbə rəhbərlərindən biri ilə paylaşdığını dedi.

Davitin razılığı ilə restoran məsul şəxsləri ortaq kompüterdən kimin istifadə etdiyini yoxladılar. Məlum oldu ki, işçilərdən biri xəstə həmkarının yerini doldurmaq üçün növbələri yenidən düzəltmək istəyirmiş. Brauzerdə Levanın hesabı açıq qalmışdı və həmin işçi səhvən Sandronu axşam növbəsinə keçirmişdi.

Heç bir kiberhücum olmamışdı. Heç kim Sandroya qəsdən zərər verməmişdi. Tələsik bir qərar, ortaq hesab və dörd dəqiqə yanıltıcı hesabat yaranmasına kifayət etmişdi.

Mari daxili dəstək qeydində yazdı: “Giriş qeydə alınıb. Faktlar yoxlandıqdan sonra səlahiyyətli rəhbər düzgün növbəni sənədləşdirilmiş səbəblə bərpa etməlidir. İdarəçi hesablarından ortaq istifadə dayandırılmalıdır.”

Hər sətrin arxasında insan var

Davit yenidən zəng etdi. Bu dəfə səsində qəzəb yox idi.

“Deməli, Sandro yalan danışmayıb?”
“Onun giriş qeydi var və kamerada gördüyünüzlə uyğun gəlir. Növbə səhvən dəyişdirilib.”
“Mən isə hamının qarşısında ona daha etibar etmədiyimi dedim...”

Mari bir an susdu. Proqramda deyilmiş sözləri geri qaytaracaq düymə yox idi.

“Yaxşı olar ki, tam hesabatı nəzərdən keçirib onunla danışasınız.”
“Bəli. Ondan üzr istəməliyəm.”

Nika ekrana baxdı. Səhər elə bilirdi ki, proqram təminatı şirkətinin işi rəqəmləri düzgün göstərməkdir. İndi başa düşürdü ki, bir rəqəmi düzgün anlamaq insanın işinə, nüfuzuna və rahatlığına təsir edə bilər.

Bir neçə dəqiqə sonra ofisin küncündən yenə qısa siqnal eşidildi. Nika səhərdən elektronika ilə məşğul olan kişiyə baxdı. Kişi başını belə qaldırmadı; deyəsən, hansısa hissəni sınaqdan keçirirdi.

“Mari, o kişi kimdir?”
“Morteza Miri.”
“Adı gürcü adı deyil.”
“Çünki gürcü deyil, iranlıdır.”
“Bəs burada nə iş görür?”
“Hələlik bunu bil ki, bizim işimizdə nəyisə başa düşmürsənsə, təəccüblü deyil. Hələ ilk günündür!”

Nika Mortezanın masasındakı elektron plataya baxdı. Deyəsən, bu şirkətin davamiyyət cədvəlindən də çox sirri vardı.

İkinci zəng — 12:06

Dəstək telefonu yenidən zəng çaldı. Bu dəfə Tbilisidəki məktəblərdən birindən qadın zəng etmişdi.

“Salam, mən məktəbdən Tamar Qabuniyayam. SkolaPlus-da valideyn girişini aktivləşdirmək üçün kömək lazımdır.”
“Buyurun, Tamar xanım.”
“Bir şagirdin anası məktəbə zəng edib. Oğlunun ötən həftə bir neçə gün dərsə gəlmədiyini indi öyrənib. Davamiyyəti və ev tapşırıqlarını özü görə bilmək üçün valideyn tətbiqini qurmaq istəyir.”

Mari onlara quraşdırmada və uyğun giriş səlahiyyətlərinin təyinində kömək edəcəyini dedi. Amma Tamarın sözü hələ bitməmişdi.

“Məsələ təkcə tətbiqi quraşdırmaq deyil. Ana deyir ki, oğlu hər gün çantası ilə evdən çıxıb adi vaxtda qayıdırmış... amma sinif siyahısında bir neçə gün qaib görünür.”
“O özü nə deyir?”
“Deyir ki, həmin günlər məktəbdə olub.”

Artıq ehtimal irəli sürməzdən əvvəl sual verməyi öyrənən Nika dəftərini açdı.

Səhifənin başına yazdı: “Əvvəlcə həqiqəti müəyyən et”.

Altına daha kiçik hərflərlə əlavə etdi: “Bu dəfə məsələ dörd dəqiqə deyil”.

Nə öyrəndik:
Cihazla giriş qeydləri və növbə cədvəlləri ayrı məlumatlardır.
Növbələr və giriş səlahiyyətləri yoxlanmalıdır.
Nana icazə verilən giriş çərçivəsində təhlil və hesabat hazırlanmasına kömək edir.
Şagirdlərin davamiyyətinə əsas məsuliyyət məktəbin üzərindədir.